Plamy pigmentowe po opalaniu: przyczyny i profilaktyka

Białe lub brązowe plamy na skórze po opalaniu powstają najczęściej w wyniku zaburzenia produkcji lub dystrybucji melaniny. Za przebarwieniami mogą stać grzyby drożdżopodobne, stan zapalny, hormony, genetyka oraz długotrwała ekspozycja na promieniowanie UV. Zdrowszą i równomierną opaleniznę można wspierać nie tylko poprzez rozsądne przebywanie na słońcu, ale także odpowiednią ilość składników odżywczych ważnych dla produkcji melaniny i ochrony skóry przed stresem UV, na przykład miedzi, karotenoidów, niacynamidu czy witamin C i E.

W tym artykule dowiesz się:

• dlaczego po opalaniu pojawiają się białe lub brązowe plamy i co stoi za każdym typem
• jak działa produkcja melaniny i co może ją zaburzyć
• jaką rolę odgrywają hormony, grzyby drożdżopodobne, genetyka czy promieniowanie UV
• które składniki odżywcze i substancje nauka łączy ze wspieraniem równomiernej opalenizny i zdrowej skóry
• jak wspierać skórę od wewnątrz – i kiedy zacząć przed sezonem letnim

Co dzieje się z twoją skórą, gdy się opalasz?

Opalenizna to reakcja obronna na promieniowanie UV. Gdy promieniowanie UV uszkadza DNA w komórkach skóry, skóra zaczyna produkować więcej melaniny – pigmentu, który pochłania część promieniowania i pomaga chronić głębsze warstwy skóry przed dalszym uszkodzeniem.

Jako pierwsze uszkodzenie rejestrują keratynocyty i wysyłają chemiczny alarm: hormon stymulujący melanocyty α (α-MSH). Przechwytują go melanocyty głęboko w skórze i zaczynają wytwarzać melaninę – brązowe granulki pigmentu. Rozprzestrzeniają się one nad jądrami komórek skóry niczym mała parasolka i pochłaniają lub rozpraszają część szkodliwego promieniowania.

Podstawowym enzymem do produkcji melaniny jest tyrozynaza, która do swojej pracy potrzebuje miedzi. Bez niej melanina się nie wyczaruje.

Jakie są rodzaje melaniny?

• Brązowoczarna eumelanina – niezawodny filtr UV: pochłania promieniowanie i rozprasza jego energię.
• Czerwonożółta feomelanina – typowa dla jasnych i rudych fototypów: pod wpływem UV może raczej generować wolne rodniki. (1)

Ich proporcja decyduje o tym, jak dobrze chronią skórę.

Jak promieniowanie UV uszkadza skórę?

Pod wpływem promieniowania UV w komórkach powstają reaktywne związki tlenu (ROS). Agresywne cząsteczki reagujące ze wszystkim, na co natrafią – z lipidami w błonach, białkami, kolagenem i DNA.

Komórka ma przygotowane dwie linie obrony.

• Pierwszą i największą jest zespół enzymów, który szybko niszczy ROS i to wielokrotnie, bez zużywania się.
• Drugą linię tworzą cząsteczki „ofiarne”.
• Witamina E pilnuje lipidów bezpośrednio w błonach. Gdy tylko wychwyci rodnik szerzący się w reakcji łańcuchowej, przerywa ją. Sama się przy tym utlenia, ale witamina C ją regeneruje. Jeden z najbardziej eleganckich duetów w całym organizmie.
• Podobnie działa koenzym Q10, który dodatkowo potrafi tłumić sygnały zapalne w komórkach.
• Karotenoidy (np. beta-karoten i likopen) mają jasny cel: tlen singletowy. Karotenoidy są jego specyficznymi „gaśnikami”.

Gdy jednak dojdzie do przeciążenia, ROS mogą niszczyć kolagen i zaburzać równomierność pigmentacji.

Dlaczego powstają białe plamy po opalaniu?

Dlaczego widzimy białe plamy na skórze po opalaniu? Ponieważ słońce je ujawniło. Te plamy były tam przez cały czas, tylko ich nie było widać, bo otaczająca skóra była tak samo jasna. Gdy reszta ciała się opali, przez kontrast wyjdzie na jaw wszystko, co pozbawione jest melaniny. Słońce nie spowodowało plam, tylko je zdemaskowało.

Ale co kryje się pod utratą pigmentu?

1. Łupież pstry – „grzyb słoneczny”

Najczęściej za białe plamy pigmentowe po opalaniu odpowiada grzyb Malassezia. Nie ma powodu do paniki, to nic odpychającego ani egzotycznego. Żyje na skórze każdego z nas, przez cały rok, niepozornie ukryty w porach mieszków włosowych. W normalnych warunkach nawet o nim nie wiemy. Ale daj mu ciepło, pot i wilgoć letnich wakacji, a się ujawni.

Ten mikroskopijny współlokator wytwarza kwas azelainowy, który blokuje tyrozynazę i produkcję melaniny. Otaczająca skóra pięknie brązowieje, ale miejsca, w których zadomowiła się Malassezia, pozostają jasne. Nazywa się to Pityriasis versicolor (łupież pstry) i leczy się go szamponami przeciwgrzybiczymi.

2. Melanocyty zużyte wraz z wiekiem

Drugą rzeczą, która może stać za białymi kropkami na skórze po opalaniu, jest po prostu czas. Niektóre komórki pigmentowe z czasem po prostu się wyczerpują i na przedramionach lub podudziach zaczynają pojawiać się drobne białe kropki. Jest to zjawisko niegroźne, nieuleczalne i dotyczy większości osób powyżej pięćdziesiątego roku życia.

3. Bielactwo – choroba autoimmunologiczna

A potem jest jeszcze bielactwo. Układ odpornościowy z jakiegoś powodu decyduje się zaatakować komórki pigmentowe. Miejsca dotknięte bielactwem są ostro odgraniczone, mlecznobiałe, bez śladu pigmentu. Są niezwykle wrażliwe na promieniowanie UV. Bielactwo można dziś częściowo leczyć, więc w razie podejrzenia warto odwiedzić dermatologa.

4. Plamy po stanie zapalnym, trądziku lub oparzeniu

Jeśli białe plamy na skórze po opalaniu pojawiają się dokładnie tam, gdzie wcześniej był trądzik, egzema lub inne podrażnienie, prawdopodobnie chodzi o przejściową utratę pigmentu po stanie zapalnym. Melanocyty nie zostały zniszczone, tylko czasowo wyłączone z działania. Pigment zwykle wraca samoistnie.

Dlaczego powstają brązowe plamy po opalaniu?

1. Plamy słoneczne – płaskie, ostro odgraniczone

Każdy opalany dzień bez kremu zapisuje się w skórze. Po latach kumulacyjnej ekspozycji na UV melanocyty w często opalanych miejscach trwale się aktywują i zaczynają produkować melaninę stale i samoistnie. Rezultatem są płaskie, ostro odgraniczone brązowe plamy najczęściej na grzbietach dłoni, ramionach lub twarzy. Nazywa się je plamami słonecznymi lub Lentigo solaris.

Dotyczą ponad 90% jasnoskórych osób powyżej 50. roku życia. Są trwałe i często usuwa się je laserem. (2)

Uwaga na plamę, która rośnie, zmienia kształt, ma nierówne brzegi lub jest wielobarwna. To już zaproszenie do dermatologa.

2. Piegi po opalaniu

Piegów nie zasłużyłeś sobie, tylko odziedziczyłeś. Wariant genu MC1R decyduje o tym, jak dobrze komórki pigmentowe wychwytują sygnał słoneczny. Komórki osoby z piegowatym wariantem reagują na słońce nierównomiernie: niektóre miejsca pozostają spokojne, inne „szaleją”.

W przeciwieństwie do plam słonecznych, piegi to zjawisko sezonowe. Latem ciemnieją, zimą bledną.

3. Melasma – hormonalna mapa na twarzy

Symetryczne brązowe plamy pigmentowe po opalaniu uwydatniają się na policzkach, czole i nad górną wargą. Wyzwalają je hormony: melasma najczęściej pojawia się w ciąży lub podczas stosowania antykoncepcji. Estrogeny przełączają komórki pigmentowe na wyższe obroty, a dodatkowo zwiększają też ich liczbę.

Melasma reaguje też na światło widzialne, które przenika przez okno lub zachmurzone niebo. Podstawą pielęgnacji są mineralne kremy przeciwsłoneczne stosowane przez cały rok. Melasma sama nie zniknie, dopóki utrzymuje się wyzwalacz hormonalny i ekspozycja na światło. Ewentualne leczenie pozostaw doświadczonemu specjaliście, agresywne kwasy lub lasery mogą pogorszyć sytuację. (3)

4. Plamy po stanie zapalnym

Ukąszenie owada, podrapany pryszcz, trądzik. Skóra to zapamiętuje jako brązową plamę utrzymującą się miesiącami. Nawet niewielki stan zapalny aktywuje pobliskie komórki pigmentowe. Słońce utrwala i intensyfikuje melaninę. Taka plama po opalaniu zazwyczaj z czasem sama blednie. Podstawowa zasada: nie drapać, nie dłubać i SPF 50.

Jak wspierać równomierną i zdrowszą opaleniznę od wewnątrz?

Polypodium leucotomos

Polypodium leucotomos to ekstrakt z tropikalnej paproci i jedna z najlepiej przebadanych substancji w obszarze wewnętrznej fotoprotekcji. Badania pokazują, że może pomagać komórkom skóry w ochronie DNA, łagodzić reakcje zapalne wywołane słońcem i pomagać utrzymać naturalną odporność skóry.

Jest też badany jako uzupełnienie pielęgnacji przy melasmie i innych formach przebarwień, gdzie dzięki ograniczeniu stanu zapalnego i stresu oksydacyjnego mógłby przyczyniać się do zdrowszego wyglądu skóry. (4, 5)

Antyoksydanty

Antyoksydanty takie jak witamina C, witamina E, koenzym Q10 czy polifenole z zielonej herbaty (EGCG) pomagają skórze radzić sobie ze stresem oksydacyjnym powstającym pod wpływem promieniowania UV. Witamina C dodatkowo przyczynia się do prawidłowej produkcji kolagenu, a witamina E pomaga chronić komórki przed uszkodzeniem oksydacyjnym.

W przypadku niektórych antyoksydantów, na przykład EGCG czy koenzymu Q10, bada się także ich rolę we wspieraniu zdrowego wyglądu skóry przy długotrwałym obciążeniu. (6, 7, 8)

Karotenoidy (na przykład beta-karoten, likopen, luteina czy astaksantyna) naturalnie odkładają się w skórze, gdzie działają jako antyoksydanty i mogą wspierać jej odporność na stres UV. (9) Badania długoterminowe pokazują, że przy regularnym spożyciu mogą nieznacznie zmniejszyć wrażliwość skóry na poparzenia słoneczne i wspierać jej zdrowy wygląd. (10)

Przy regularnym spożyciu mogą też lekko wpływać na koloryt skóry w kierunku bardziej złocistego odcienia – „barwiąc ciało od wewnątrz” kolorowymi warzywami. (11)

Ważne substancje związane z pigmentacją i kondycją skóry

Niacynamid (witamina B3) hamuje przemieszczanie melaniny z głębszych warstw skóry na powierzchnię. Dzięki temu przy regularnym stosowaniu może stopniowo ujednolicać koloryt cery, łagodzić wygląd plam słonecznych i przebarwień po stanie zapalnym, na przykład po trądziku. Te efekty są dobrze opisane w przypadku formy miejscowej stosowanej w kosmetyce. (12, 13)

Stosowany wewnętrznie może pomagać komórkom skóry lepiej radzić sobie z obciążeniem UV, między innymi wspierając naprawę DNA i ograniczając immunosupresję wywołaną przez UV. Jest bowiem częścią metabolizmu NAD⁺, cząsteczki ważnej dla energii komórkowej i naprawy uszkodzeń DNA. (14, 15)

Miedź odgrywa istotną rolę w produkcji melaniny, ponieważ jest potrzebna do działania enzymu tyrozynazy. Odpowiednie spożycie jest zatem ważne dla prawidłowej pigmentacji, ale wyższe dawki nie oznaczają intensywniejszej opalenizny.

Kompleksowe wsparcie skóry na lato

Jeśli przeraża cię perspektywa łączenia poszczególnych substancji z osobnych kapsułek, możesz się uspokoić i sięgnąć po rozwiązanie kompleksowe. Sun Vitamins łączą w jednej recepturze Polypodium leucotomos, karotenoidy, antyoksydanty, niacynamid, miedź oraz inne substancje badane w kontekście ochrony skóry przed stresem UV i zdrowego wyglądu skóry w lecie.

W skład wchodzi również na przykład Holimel® – opatentowana mieszanka roślinna, która dopiero buduje sobie reputację w świecie naukowym. Pierwsze wyniki wskazują na interesujący potencjał w ochronie skóry przed stresem UV, ale na mocniejsze wnioski musimy jeszcze poczekać.

Ponieważ większość tych substancji stopniowo gromadzi się w skórze lub wpływa na procesy długoterminowe, warto zacząć ich stosowanie idealnie 4–8 tygodni przed okresem intensywniejszego opalania.

Zobacz też, jak chronić włosy przed słońcem.

Podsumowanie: Co robić, aby wspierać zdrowszą opaleniznę?

Opalać się z rozsądkiem, chronić się przed UV, jeść urozmaicone posiłki, aby zapewnić sobie odpowiednią ilość składników odżywczych ważnych dla produkcji melaniny i obrony przed stresem oksydacyjnym. Po konkretne wskazówki zajrzyj tutaj.

Nie zapominaj też o jednej z najważniejszych form profilaktyki: raz w roku daj zbadać znamiona dermatoskopem.

Jeśli chcesz jeszcze bardziej wesprzeć skórę, wybierz Sun Vitamins – kompleks substancji stworzony na okres słoneczny i zdrowy wygląd skóry latem i po lecie.

Źródła:

1. Gabellone S, Capecchi E, Ortelli LA, Saladino R. First Evidence of Pheomelanin-UVA-Driven Synthesis of Pummerer's Ketones by Peroxidase-Mediated Oxidative Coupling of Substituted Phenols. ACS Omega. 2022 Nov 29;7(49):45688-45696. https://doi.org/10.1021/acsomega.2c06584
2. https://dermnetnz.org/topics/solar-lentigo
3. https://www.aad.org/public/diseases/a-z/melasma-treatment
4. Calzari P, Vaienti S, Nazzaro G. Uses of Polypodium leucotomos Extract in Oncodermatology. J Clin Med. 2023 Jan 14;12(2):673. https://doi.org/10.3390/jcm12020673
5. P.E. Grimes, S. Ijaz, R. Nashawati, D. Kwak. New oral and topical approaches for the treatment of melasma. International Journal of Women's Dermatology.Volume 5, Issue 1, 2019, 30-36, https://doi.org/10.1016/j.ijwd.2018.09.004.
6. https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2009.1226
7. https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.2903/j.efsa.2010.1816
8. Katiyar SK. Skin photoprotection by green tea: antioxidant and immunomodulatory effects. Curr Drug Targets Immune Endocr Metabol Disord. 2003 Sep;3(3):234-42. https://doi.org/10.2174/1568008033340171
9. Darvin, Maxim & Sterry, Wolfram & Lademann, Juergen & Vergou, Theognosia. (2011). The Role of Carotenoids in Human Skin. Molecules. 16. 10491-10506. https://doi.org/10.3390/molecules161210491
10. Wilhelm Stahl, Helmut Sies. β-Carotene and other carotenoids in protection from sunlight. The American Journal of Clinical Nutrition.96, 5, 2012, 1179S-1184S, https://doi.org/10.3945/ajcn.112.034819.
11. Whitehead RD, Re D, Xiao D, Ozakinci G, Perrett DI. You are what you eat: within-subject increases in fruit and vegetable consumption confer beneficial skin-color changes. PLoS One. 2012;7(3):e32988. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0032988
12. Bissett DL, Oblong JE, Berge CA. Niacinamide: A B vitamin that improves aging facial skin appearance. Dermatol Surg. 2005 Jul;31(7 Pt 2):860-5; discussion 865. https://doi.org/10.1111/j.1524-4725.2005.31732
13. Hakozaki T, Minwalla L, Zhuang J, Chhoa M, Matsubara A, Miyamoto K, Greatens A, Hillebrand GG, Bissett DL, Boissy RE. The effect of niacinamide on reducing cutaneous pigmentation and suppression of melanosome transfer. Br J Dermatol. 2002 Jul;147(1):20-31. https://doi.org/10.1046/j.1365-2133.2002.04834.x
14. Surjana D, Halliday GM, Damian DL. Nicotinamide enhances repair of ultraviolet radiation-induced DNA damage in human keratinocytes and ex vivo skin. Carcinogenesis. 2013 May;34(5):1144-9. https://doi.org/10.1093/carcin/bgt017
15. Chen AC, Martin AJ, Choy B, Fernández-Peñas P. Phase 3 Randomized Trial of Nicotinamide for Skin-Cancer Chemoprevention. N Engl J Med. 2015 Oct 22;373(17):1618-26. https://doi.org/10.1056/nejmoa1506197